Film kulübünde bu hafta Semih Kaplanoğlu'nun Buğday'ını konuştuk. Açık konuşayım: film beni yordu. Ama yorgunluğun da bir anlamı vardı. İnsan bazen bir filmden değil, filmin ondan istediği şeyden yorulur. Ve Buğday izleyicisinden çok şey istiyor... Sabır, dikkat, biraz da ön bilgi.
Peki ama bu filmin derdi ne?
Duvarın içindeki şehir
Hikâye kısaca şöyle: Belirsiz bir yakın gelecekte, tohum genetikçisi Erol Erin manyetik duvarlarla göçmenlerden korunan bir şehirde yaşıyor. Şehrin tarlaları açıklanamayan bir genetik krizle vurulmuş. Erol, genetiği değiştirilmiş tohumların krizleri üzerine tez yazmış Cemil Akman'ın izini sürmeye karar veriyor ve duvarın dışına, ölü topraklara doğru yola çıkıyor.
Görünürde bilimsel bir arayış bu. Ancak bana öyle gelmedi. Erol bir sorunu çözmek için değil, bir şeye tutunmak için yola çıkıyor gibiydi. Hizmet ettiği alana, yani her şeyi kontrol edebileceğine inanan bilime olan inancını kaybetmiş bir adam düşünün. Laboratuvarı hâlâ orada, unvanı hâlâ orada; ama içi boşalmış. Cemil'i aramak, bir cevap aramaktan çok kaybettiği inancın yerine koyabileceği bir şey aramak.
Ve Cemil... Ona rehber demek kolay. Ama neye rehberlik ettiği hiç net değil. Bence Cemil somut bir kişiden çok, Erol'un tutunduğu umudun bir temsili. Erol ona yaklaştıkça aradığı cevabın dışarıda değil kendi içinde olduğunu fark ediyor gibi. Ya da belki de fark etmek istiyor, kim bilir?
Üç katmanlı bir dert
Buğday'ı tek bir şeyin filmi olarak okumak zor. Bence üç katmanı var ve bu katmanlar birbirinin üstüne çöküyor.
İlki ekolojik bir uyarı. Toprağı ve tohumu kontrol etmeye çalışan bilim ve şirket düzeni çöküyor. Ama burada önemli bir ayrım var: film bilime karşı değil, bilimin kibrine karşı. Tohumu genetik olarak yeniden yazabileceğini, toprağı yeniden tasarlayabileceğini düşünen bir akıl bu. Doğaya hükmetmeye çalışan insan, sonunda kendi yaşam kaynağını tüketiyor. İronik mi? Fazlasıyla.
İkincisi siyasi bir alegori. Manyetik duvarlar, içeride korunan elitler, dışarıda bırakılan göçmen kalabalıkları. Bunun bugünün dünyasında neye denk düştüğünü söylemeye gerek var mı? Sınırlar, göç politikaları, kapalı siteler... Güvenliği satın alabilenler içeride, alamayanlar dışarıda. Öte yandan film bize başka bir şey daha gösteriyor: duvarın içindekiler de güvende değil. Toprak ölünce duvar kimseyi kurtarmıyor.
Üçüncüsü ise bence filmin asıl söylemek istediği yer: tasavvufi bir yolculuk. Akıl ile "bilinmeyen bilgi" arasında bir seyr-i sülûk. Erol ile Cemil'in hikâyesi Musa ile Hızır kıssasını hatırlatıyor; bilen ile bildiğini sanan arasındaki o eski gerilimi.
Toprak ölüyor, peki ya biz?
Filmin bütün bu katmanlarını birbirine bağlayan şey toprak. Ve toprağın ölümü bence sadece ekolojik bir ölüm değil. Toprak insanın kökü. Toprağı kaybeden bir insanlık, nereden geldiğini, neye ait olduğunu da kaybediyor. Yani Buğday bir tarım krizinden çok bir anlam krizini anlatıyor.
Filmin adı da buradan geliyor bence. Buğday en temel, en eski besin. Ekmekte var, bereket kavramında var, dualarda var. Hem hayatın kendisi hem de insanla toprak arasındaki en eski ilişki. Tohumu bozulduğunda kopan şey sadece gıda zinciri değil, o eski bağ.
Bende kalan ilk görüntü de tam bu yüzden Erol'un buğdayların arasında yattığı sahne oldu. Bütün film boyunca ayakta, hareket halinde, bir şeyin peşinde olan bir adam orada ilk kez yere, toprağa teslim oluyor. Sanki aradığı cevap bir laboratuvarda değil, tam da uzandığı o yerdeymiş gibi.
Neden siyah-beyaz?
Giderek grileşen bir dünyada yaşıyoruz. Binalar antrasit, arabalar gri, eşyalar tek renk. Bana göre filmdeki renksizlik sadece apokaliptik bir atmosfer yaratmıyor; insanların tek tipleşmesinin de simgesi. Farklılıkların yok olduğu, her şeyin aynılaştığı bir dünya siyah-beyaz olmaz da ne olabilir ki?
Belki de Buğday bize geleceği değil, çoktan içine girdiğimiz bugünü gösteriyor.
Şehirden çorak topraklara geçiş ise filmin görsel olarak en güçlü yanı. Ama çoğu yorumun aksine, ben kadrajın orada nefes aldığını düşünmüyorum. Tam tersi... Koca bir hiçlik, uçsuz bucaksız bir boşluk tarlasında tek bir insan. Şehirde insan her şeyin merkezindeydi; dışarıda ise doğanın içinde bir nokta. Film bize ne kadar küçük olduğumuzun resmini çiziyor.
Sabır, ya da filmin bizden istediği şey
Tek kelimeyle anlatmam gerekse "sabır" derdim. Film izleyiciden sabır istiyor, Erol'un da yolculuk boyunca öğrenmesi gereken şey bu. Tasavvufta sabır sadece beklemek değil, olanı kabul ederek yürümek.
Dürüst olayım: ikinci yarı beni zorladı. Ama bunun bilinçli olduğunu düşünüyorum. Erol şehrin hızından çıkıp yavaşlamayı öğreniyor, biz de izlerken aynı şeyi yaşıyoruz. Sabırsızlık, filmin eleştirdiği dünyanın bir parçası. İşte bu yüzden yorgunluğu da filmin dilinin bir parçası olarak okumak mümkün.
Diyaloglar ise ayrı bir mesele. Zaman zaman bir vaaz dinliyormuş gibi hissettim. Görüntüler bu kadar güçlüyken sözlerin her şeyi açıkça söylemesine gerek yoktu. Film bazen izleyiciye güvenmek yerine ona ders veriyor.
Tarkovsky karşılaştırması da kaçınılmaz. Ben Stalker'ı izlemedim; ama okuduğum kadarıyla orada da bir rehber, bir bilim insanıyla yasak bir bölgeye giriyor ve film hiçbir şeyi açıklamıyor. Buğday ise nedeni söylüyor, cevabı da tasavvufa bağlıyor. Yani Stalker soru bırakıyor, Buğday yön gösteriyor. Hangisi daha iyi? Bunu Stalker'ı izleyenlere bırakıyorum.
Film kendi duvarını mı örüyor?
Film kendini fazla ciddiye alıyor mu? Evet. Ama ciddiyet gerçekten bir kusur mu, yoksa ironiye ve hıza alışmış bizlerin artık yabancı olduğu bir şey mi? Belki de rahatsız olduğumuz şey filmin ciddiyeti değil, bizim ona hazır olmayışımız.
Asıl kafamı kurcalayan ise başka bir soru oldu. Buğday'ı anlamak için ön bilgi şart. Tasavvufi katmanı kaçırırsanız filmin yarısı boşa gidiyor; ekolojik ve siyasi hikâye tek başına filmi taşımaya yetmiyor, çünkü film asıl sözünü o katmanda söylüyor.
Peki bir film izleyicisinden bu kadar ön bilgi istemeli mi? Yoksa bu, izleyiciyi dışarıda bırakan bir tercih mi?
Bir duvarı eleştiren film, farkında olmadan kendi manyetik duvarını örüyor olabilir mi?
Biz mi, IMDb mi?
Kulübü her zamanki gibi puan turuyla kapattık. Çıkan ortalama: 10 üzerinden 5. IMDb ise filme 6 veriyor.
Bir puanlık fark küçük görünebilir; ama bence bir şey söylüyor. Biz filmi daha az sevdik, belki de daha yakından baktığımız için. Diyalogların vaaz tonu, ikinci yarının ağırlığı, o tasavvufi anahtarın herkesin cebinde olmayışı... Hepsini masaya koyduk, tarttık. IMDb'de filme puan verenlerin çoğu muhtemelen bu kadar uzun konuşmadı. Ya da şöyle de sorulabilir: Bir filmi ne kadar çok konuşursak, ona o kadar mı az puan veriyoruz?
Beşi bir başarısızlık olarak okumuyorum. Beş, ortada kalmış bir sayı; tam da filmin bizde bıraktığı his gibi. Ne büyülendik ne vazgeçtik. Tarlanın ortasında durduk, bir süre etrafa baktık.
Neyse... Kulüpte sorduğumuz soruların çoğunun cevabı hâlâ bende değil. Belki de filmin bize bıraktığı en basit soru şu: Toprağa, tohuma, birbirimize bakarken neyi görmüyoruz?
~ S. Gamze Güçkıran Chartrand Cossette